Gladde formuleringen, keurige drietallen en opvallend veel woorden als ‘cruciaal’ kunnen wijzen op het gebruik van kunstmatige intelligentie.
Bewijs leveren ze niet. De werkelijke invloed van A.I. ligt vooral in snelheid, schaal en het steeds onduidelijker wordende auteurschap.
Wie een bericht van een minister op LinkedIn, Instagram of X leest, hoort al snel de stem van die minister in zijn hoofd. Toch is die veronderstelling vaak onjuist. Officiële accounts van Nederlandse bewindspersonen zijn eigendom van het ministerie en worden uitsluitend door het ministerie beheerd. Communicatieadviseurs, woordvoerders en inhoudelijke ambtenaren schrijven en controleren de berichten. De minister is de afzender, maar niet noodzakelijk de schrijver. Dat was al zo voordat ChatGPT bestond. CommunicatieRijk
A.I. voegt aan deze bestaande praktijk een nieuwe, vrijwel onzichtbare schrijver toe. Een beleidsnota kan in enkele seconden worden veranderd in een LinkedIn-bijdrage, een korte tekst voor X, een Instagram-bijschrift en een reeks mogelijke antwoorden op kritische reacties. Dezelfde boodschap kan vriendelijker, scherper, eenvoudiger, persoonlijker of emotioneler worden gemaakt. Ook vertalen, samenvatten, het bedenken van koppen en het produceren van varianten voor verschillende doelgroepen behoren tot de mogelijkheden.
De onzichtbare politieke assistent
Er zijn duidelijke aanwijzingen dat A.I. inmiddels onderdeel is van het politieke werk. In een onderzoek uit 2024 onder 253 Nederlandse gemeenteraadsleden zei 33 procent ChatGPT binnen het raadswerk te gebruiken. Van de ondervraagden zag 63 procent mogelijkheden voor het controleren en herschrijven van teksten. Nederlandse Vereniging voor Raadsleden
Tijdens de Tweede Kamerverkiezingen van 2025 werd A.I. volgens het College voor de Rechten van de Mens door bijna iedere politieke partij gebruikt. Daarbij ging het om uiteenlopende vormen van campagnecontent en niet uitsluitend om geschreven berichten. Het toont dus brede toepassing aan, maar bewijst niet welke afzonderlijke tekst door een taalmodel is opgesteld. College voor de Rechten van de Mens
De invloed begint bovendien al voordat een bericht wordt geschreven. Een politicus kan A.I. vragen welke argumenten aanslaan, welke bezwaren waarschijnlijk zullen komen of hoe een impopulaire maatregel positiever kan worden gepresenteerd. Het model schrijft dan misschien niet de uiteindelijke tekst, maar bepaalt wel mede het perspectief, de volgorde van de argumenten en de gekozen toon.
Onderzoek laat zien dat dit niet zonder betekenis is. In drie experimenten met in totaal 4.829 deelnemers bleken door taalmodellen geschreven politieke boodschappen ongeveer even overtuigend als teksten van menselijke schrijvers. De A.I.-teksten werden vooral geassocieerd met feiten, logica en een zakelijke toon; menselijke teksten eerder met oorspronkelijkheid en een herkenbare persoonlijkheid. Nature Communications
Is A.I. aan de woorden te herkennen?
Soms wel, maar alleen als vermoeden. Volledig door een algemeen taalmodel gemaakte teksten vertonen regelmatig bepaalde stijlkenmerken:
- Een algemene opening zoals: “In een tijd waarin de wereld snel verandert…”
- Veel abstracte woorden als cruciaal, essentieel, inclusief, duurzaam, toekomstbestendig en betekenisvol.
- Symmetrische formuleringen: “Niet alleen voor vandaag, maar ook voor morgen.”
- Opsommingen in keurige groepjes van drie.
- Veel evenwicht en weinig uitgesproken risico: “Dit biedt kansen, maar vraagt ook om zorgvuldigheid.”
- Een slot waarin samenwerking en vertrouwen vrijwel automatisch de toekomst redden.
- Correcte, gladde zinnen waarin persoonlijke eigenaardigheden, humor, irritatie en twijfel grotendeels ontbreken.
- Een uitvoerige uitleg van iets dat ook in één directe zin had kunnen worden gezegd.
Deze kenmerken vormen geen Nederlandse A.I.-vingerafdruk. Het zijn ook kenmerken van ambtelijke nota’s, partijprogramma’s, reclameteksten en professioneel geschreven persberichten. Een zin als “Samen zetten we een belangrijke stap naar een sterker en toekomstbestendig Nederland” kan uit ChatGPT komen, maar evengoed uit een menselijke communicatieafdeling.
Wie bij ieder woord cruciaal roept dat ChatGPT heeft toegeslagen, beoefent digitale grafologie: aantrekkelijk, maar zelden bewijsbaar.
Woordkeuze werkt vooral bij grote hoeveelheden tekst
Onderzoekers kunnen A.I.-invloed beter aantonen in duizenden of miljoenen teksten dan in één bericht. Een studie naar ruim vijftien miljoen medische samenvattingen vond na de komst van ChatGPT plotselinge stijgingen van Engelse stijlwoorden zoals delve, intricate en meticulously. Op basis van zulke verschuivingen kon statistisch worden geschat hoeveel teksten waarschijnlijk met een taalmodel waren bewerkt. Science Advances
Dat is iets anders dan vaststellen dat één politicus één bepaalde tekst door A.I. heeft laten schrijven. Daarvoor zijn sociale-mediaberichten meestal te kort. Bovendien kan een taalmodel worden opgedragen de eerdere berichten van een politicus na te bootsen, korte zinnen te gebruiken, foutjes toe te voegen of juist alle bekende “A.I.-woorden” te vermijden.
Onderzoek naar speciaal op sociale media afgestemde taalmodellen laat zien hoe kwetsbaar automatische detectie is. Bij korte berichten van aangepaste modellen haalden algemeen beschikbare detectoren in een praktijktest maximaal ongeveer 61 procent nauwkeurigheid. Dat is onvoldoende om iemand van verborgen A.I.-gebruik te beschuldigen. Association for Computational Linguistics
Een stijlbreuk is interessanter dan één verdacht woord
De beste taalkundige aanwijzing is niet een bepaald woord, maar een plotselinge verandering. Schrijft een politicus jarenlang kort, persoonlijk en soms slordig, maar verschijnen er ineens foutloze mini-essays met identieke opbouw en keurige conclusies, dan kan dat op A.I.-ondersteuning wijzen.
Ook dat blijft onzeker. Misschien is er een nieuwe woordvoerder aangesteld, werkt de partij met een reclamebureau of is een ministerie een andere huisstijl gaan gebruiken. Bij officiële ministeriële accounts is zo’n menselijke verklaring zelfs bijzonder aannemelijk, omdat meerdere mensen aan de teksten werken.
Sterkere aanwijzingen zijn achtergebleven instructies als “hier is een overtuigender versie”, niet-ingevulde plaatsaanduidingen, verzonnen bronnen of verschillende bijna identieke tekstvarianten die per ongeluk tegelijk worden gepubliceerd. Werkelijke zekerheid ontstaat pas door herkomstinformatie: een verklaring van de politicus, opgeslagen concepten, gebruikte prompts, redactielogboeken of technisch aantoonbare markering.
De invloed is groter dan de zichtbare stijl
Het belangrijkste politieke gevolg van A.I. is daarom niet dat alle ministers plotseling hetzelfde klinken. Belangrijker is dat politieke communicatie sneller, goedkoper en grootschaliger wordt. Eén communicatiemedewerker kan tientallen varianten laten maken, iedere doelgroep anders aanspreken en binnen enkele minuten reageren op een actuele gebeurtenis.
Daardoor kan politiek taalgebruik steeds meer worden afgestemd op wat naar verwachting goed scoort bij het platform. De woorden worden dan niet alleen gekozen om beleid uit te leggen, maar ook om reacties, deelacties en bereik uit te lokken. De politicus verandert van schrijver in opdrachtgever en eindredacteur. Het taalmodel wordt een moderne ghostwriter zonder naam, salaris of politieke verantwoordelijkheid.
Dat roept een democratische vraag op. Niet iedere komma hoeft persoonlijk door een minister te zijn getypt. Maar als een bericht namens een bewindspersoon verschijnt, moet wel duidelijk zijn wie de inhoud heeft gecontroleerd en wie aanspreekbaar is op fouten, overdrijving of manipulatie.
Transparantie sinds 2 augustus 2026
Sinds 2 augustus 2026 gelden de transparantieregels van artikel 50 van de Europese AI-verordening. A.I.-gegenereerde of gemanipuleerde teksten die het publiek informeren over onderwerpen van algemeen belang — waaronder politiek en openbaar bestuur — moeten in bepaalde gevallen herkenbaar worden gemaakt.
Er bestaat echter een belangrijke uitzondering. Wanneer een tekst inhoudelijk door een deskundig mens is gecontroleerd en onder daadwerkelijke redactionele verantwoordelijkheid wordt gepubliceerd, hoeft deze niet als A.I.-tekst te worden gelabeld. Alleen spelling controleren is daarvoor niet voldoende. Europese Commissie
In de praktijk kan een door A.I. opgesteld ministerieel bericht dus ongelabeld blijven wanneer communicatieadviseurs het inhoudelijk beoordelen en er verantwoordelijkheid voor nemen. De nieuwe regels zullen daarom niet iedere kunstmatige medeschrijver zichtbaar maken.
Geen bewijs, wel een reden om door te vragen
Taalgebruik en woordkeuze kunnen aanwijzingen opleveren voor A.I.-gebruik, vooral wanneer meerdere kenmerken tegelijk voorkomen of wanneer de stijl plotseling verandert. Ze mogen nooit als zelfstandig bewijs worden gebruikt. Daarvoor lijken menselijke politieke communicatie en kunstmatig gegenereerde bestuurstaal te veel op elkaar.
De juiste vraag is uiteindelijk niet: “Heeft ChatGPT dit geschreven?” Belangrijker zijn de vragen: wie bepaalde de boodschap, wie controleerde de feiten, welk deel werd geautomatiseerd en kan de verantwoordelijke politicus iedere gepubliceerde bewering verdedigen?
A.I. hoeft politieke communicatie niet oneerlijker te maken. Verborgen A.I., gebrekkige controle en onduidelijk auteurschap kunnen dat wel. Een democratie verlangt niet dat een minister iedere zin zelf schrijft. Zij verlangt wél dat er achter iedere zin een herkenbaar mens staat die verantwoordelijkheid neemt.
Reactie plaatsen
Reacties