Onderwijs?

De situatie is ernstig, maar Nederland heeft nog niet het op één na slechtste onderwijs van de hele Europese Unie. Die uitspraak gaat specifiek over leesvaardigheid van vijftienjarigen binnen veertien langdurig deelnemende EU-landen: alleen Griekenland scoorde lager. Voor wiskunde scoorde Nederland nog boven het OESO-gemiddelde en voor natuurwetenschappen ongeveer gemiddeld. Wel behaalde circa een derde van de jongeren bij PISA 2022 niet het minimale leesniveau. PISA Nederland, OESO

Een realistisch herstelplan

1. Maak lezen, taal en rekenen weer de kern

   Voer gedurende tien jaar een stabiel kerncurriculum in. Iedere basisschool begint dagelijks met intensief lezen, schrijven,

   woordenschat en rekenen. Ook bij geschiedenis, aardrijkskunde en natuuronderwijs moeten leerlingen langere teksten lezen en zelf schrijven. Stop ondertussen met telkens nieuwe onderwijsconcepten en tijdelijke projecten.

2. Breng geld en personeel terug naar de klas

   Elk schoolbestuur moet openbaar maken hoeveel geld en arbeidsplaatsen worden besteed aan:

   • leraren en onderwijsassistenten;
   • directie en management;
   • administratie en communicatie;
   • adviesbureaus en tijdelijke projecten.

   Stel vervolgens een maximum aan bestuurlijke overhead en externe inhuur. Niet iedere manager is overbodig, maar iedere functie moet aantoonbaar het onderwijs ondersteunen. Besparingen gaan rechtstreeks naar leraren, conciërges, administratieve ondersteuning en kleinere groepen op scholen met grote achterstanden. De Onderwijsinspectie constateert zelf dat administratieve lasten werkdruk veroorzaken en dat schoolleiders door hun vele taken onvoldoende aan onderwijskundig leiderschap toekomen. Onderwijsinspectie 2026

3. Maak de lerarenopleiding aantrekkelijk en betaalbaar

   Studenten die kiezen voor de pabo of tekortvakken zoals Nederlands, wiskunde, natuurkunde, Duits en Frans krijgen:

   • geen collegegeld;
   • een maandelijkse opleidingsvergoeding;
   • vanaf het tweede jaar een betaalde leerwerkplaats;
   • gegarandeerd een baan bij voldoende resultaten.

   Daartegenover kan een verplichting staan om bijvoorbeeld vijf jaar in het onderwijs te werken. Maak daarnaast verkorte, maar inhoudelijk volwaardige trajecten voor vakmensen en zij-instromers mogelijk.

4. Voorkom dat jonge leraren snel vertrekken

   Beginnende leraren krijgen de eerste twee jaar twintig procent minder lesuren, een vaste mentor en geen ingewikkelde probleemklassen zonder ondersteuning. Geef hun snel zekerheid over hun contract en bescherm tijd voor lesvoorbereiding. Het beroep wordt vooral onaantrekkelijk door werkdruk, administratie, onvoldoende begeleiding en weinig professionele zeggenschap.

5. Herstel rust en gezag in de klas

   Een leraar kan niet goed lesgeven wanneer een groot deel van de tijd opgaat aan ordeproblemen. Scholen hebben daarom duidelijke, gezamenlijk gehandhaafde gedragsregels nodig, met consequente steun van schoolleiding en ouders. Telefoons blijven tijdens lessen buiten bereik. Leerlingen met ernstige gedragsproblemen moeten sneller specialistische begeleiding krijgen.

6. Investeer gericht, niet overal een beetje

   Het actuele tekort bedraagt ongeveer 5.760 fte in het basisonderwijs en 2.220 fte in het voortgezet onderwijs. De grootste problemen zitten in de grote steden, achterstandswijken en specifieke schoolvakken. Geef leraren daar een extra toelage, kleinere klassen en meer ondersteuning. Een algemene geldverdeling verdunt het effect. Feiten en cijfers lerarentekort 2025

7. Meet weinig, maar meet wat werkelijk telt

   Publiceer jaarlijks per regio slechts enkele duidelijke cijfers: lees- en rekenniveau, lerarentekort, ziekteverzuim, vertrek van beginnende leraren en uitgaven aan overhead. Scholen die vooruitgaan krijgen rust; scholen die langdurig achterblijven krijgen deskundige hulp en uiteindelijk bestuurlijke consequenties.

De belangrijkste omslag is eenvoudig: de leraar moet opnieuw de centrale professional worden en het bestuur de ondersteunende dienst. Nederland heeft geen behoefte aan nóg een onderwijsvernieuwing, maar aan rust, vakkennis, gezag en een langdurige investering in goede mensen voor de klas.